حرکات ویژه

قلعه

قلعهٔ شاه و رخ.

حرکت قلعه یک مانور دفاعی است که در سده شانزدهم میلادی بهمنظور سرعت بخشیدن به بازی و کمک به دفاع وارد شطرنج شد. این حرکت میان شاه و رخ انجام میگیرد.[۱۱۰][۱۱۱]

طی این حرکت، شاه و رخ همزمان حرکت میکنند. شاه دو خانه بهسمت رخ حرکت میکند و رخ به خانهٔ آن سویِ شاه میآید. مواقعی نیز وجود دارند که انجام این حرکت غیرممکن است:[۱۱۲]

• پیش از انجام حرکت، شاه جابهجا شدهباشد.
• پیش از انجام حرکت، رخ جابهجا شدهباشد.
• مهرههایی میان شاه و رخ در صفحهٔ شطرنج وجود داشتهباشند.
• شاه در وضعیت کیش باشد.
• یکی از خانههای بین شاه و رخ، زیر ضرب مهرههای حریف باشد.

آنپاسان

"پیشرفت" (چپ) و "آنپاسان" (راست).

آنپاسان حرکت ویژهای در شطرنج است که سرباز تحت قوانین ویژهای میتواند سرباز حریف را بزند. اگر سربازی خودی از ردیف دوم به ردیف چهارم حرکت کند و سرباز حریف نیز کنار آن در همان ردیف باشد، سرباز حریف میتواند سرباز خودی را بزند. در این حرکت، سرباز حریف پس از گرفتن سرباز خودی، پشت سرباز خودی قرار میگیرد. البته اگر حریف در اولین نوبت حرکت این کار را انجام ندهد در حرکات بعدی حق انجام دادن آن را ندارد.[۱۱۳]

اختراع این حرکت در شطرنج به پیش از سده پانزدهم میلادی بازمیگردد که قوانین آن زمان به گونهای بود که سرباز در نخستین حرکت خود نمیتوانست دو خانه به سمت جلو حرکت کند. با افزودن این قانون که سرباز در حرکت نخست خود میتواند دو خانه به سمت جلو حرکت کند، آنپاسان نیز به قوانین شطرنج افزودهگردید.[۱۱۴] آن پاسان یک حرکت انتخابی به دلخواه شطرنج باز است اما در صورتی که تنها حرکت یک شطرنجباز آنپاسان باشد شطرنج باز نمیتواند از آن پاسان خودداری کرده و به استناد نداشتن حرکت اعلام پات کند بلکه حتماً باید این حرکت را انجام دهد.

ترفیع

سرباز ضعیفترین مهرهٔ شطرنج است، اما میتواند به مهرهای قویتر تبدیل شود. اگر سرباز به آخرین ردیف صفحه شطرنج برسد، به یک سوار به انتخاب شطرنجباز (هر مهرهای به جز خود پیاده و شاه) تبدیل میشود. این حرکت را ترفیع پیاده مینامند. بیشتر بازیکنان شطرنج ترجیح میدهند که سرباز خود را به وزیر تبدیل کنند، اما در برخی وضعیتهای خاص ممکن است رخ، فیل یا اسب بهتر از وزیر باشند. مهرهٔ تازه در همان خانه جایگزین سرباز میشود. ترفیع پیاده یک وضعیت اجباری است یعنی شطرنج باز نمیتواند از ترفیع پیاده صرفنظر کند و «حرکت» هم محسوب نمیشود یعنی لازم نیست شطرنجباز منتظر نوبت حرکت بعدی خود برای جابجایی باشد و لازم هم نیست جابجایی به صورت فیزیکی انجام شود و در صورت نبود مهره یدکی میتوان همان پیاده را به عنوان سواری که شطرنجباز اعلام کرده در نظر گرفت.[۱۱۵]