پیشینه

نوشتار اصلی: پیشینه شطرنج

پیشینیان (۶۰۰–۱۰۰۰ میلادی)

شطرنج در سدهٔ چهارم[۲۱] یا ششم میلادی از شمالغربی هند سرچشمه گرفتهاست. در آن زمان، امپراتوری گوپتا بر هند فرمان میراند.[۲۲] شاهان هند بر این باور بودند که یادگیری جنگ موجب یادگیری ارزشهای دلاوری، تصمیمگیری، شکیبایی و شجاعت میشود؛ بنابراین، تصمیم گرفتند که جنگ را مدلسازی کنند. رایجترین داستان درمورد اختراع شطرنج این است که شطرنج اختراع یک قدّیس هندی بودهاست. شاه هند که "بالهات" نام داشت، از قمار و اعتیاد به بازیهای شانسی خشمگین شدهبود. او از این قدّیس هندی که "سیساً نام داشت، درخواست کرد بازیای ایجاد کند که در آن بتوان دوراندیشی و استدلال کرد و چیزی بهعنوان شانش در آن وجود نداشته باشد. مدتی بعد، سیسا با صفحهای متشکل از ۶۴=۸×۸ خانه نزد شاه آمد. دو ارتش متشکل از ۳۲ مرد با دو رنگ مختلف، صفحه را پُر کردهبودند و آرمانِ هر ارتش، دستگیری و کشتن شاه ارتش حریف بود. این بازی "چاتورانگا" نام گرفت. صفحهٔ شطرنج "آشتاپاداً نام داشت.[۲۳][۲۴]

واژهٔ چاتورانگا از زبان سانسکریت سرچشمه گرفته و بهمعنی «چهار عضو» است که به ۴ عضو نظامی ارتش هند یعنی ارابهها، فیلها، سوارهنظام و پیادهنظام اشاره دارد.[۲۵] پیروزی بازیکنان در چاتورانگا به سرنوشت یکی از مهرهها (شاه کنونیِ شطرنج) بستگی داشت. تعداد خانههای موجود در صفحهٔ این بازی ممکن است ۱۰۰ خانه یا حتی بیشتر از آن باشد.[۲۶]

در کارنامه اردشیر بابکان نوشته شدهاست که این بازی یکی از دستاوردهای فرهنگیِ اردشیر بابکان (بنیادگذار امپراتوری ساسانیان) بودهاست.[۲۷] اما در حدود سال ۶۰۰ میلادی، ۳ متن به زبان پارسی میانه(زبان پهلوی) نوشته شد که در آن ادعا شدهاست که بازی «چَترَنگ» را هند به دربار ایران معرفی کرد و اصیلان ایرانی باید این بازی را یادمیگرفتند. برخی از زبانشناسان ثابت کردهاند که واژهٔ چترنگ در زبان پارسی میانه از واژهٔ چاتورانگا در زبان سانسکریت ریشه گرفتهاست.[۲۸] هندیان سفیری را نزد خسرو انوشیروان (فرمانروایی در ۵۳۱–۵۷۹ میلادی)، که یکی از امپراتورهای ساسانی و فرمانروایان ایران بود، فرستادند. در آن زمان، ساسانیان بر ایران کنونی، عراق، افغانستانو آسیای مرکزی فرمان میراندند.[۲۸] سفیر هندی پیشکشهایی را بههمراه شطرنج به خسرو ارائه داد. با ازدواج خسروپرویز و دختر امپراتور موریس (امپراتور بیزانس)، شطرنج به روم شرقی رسید. شطرنج در همان سالها به یونان نیز رسید.[۲۹] در سال ۶۴۴، ارتشهای اسلام امپراتوری ساسانی را برچیدند و ایران را تصرف کردند و واژهٔ «شطرنج» جایگزین واژهٔ «چترنگ» شد. ازآنپس، شطرنج وارد اسلام شد.[۲۸]

ریشههای بازی امروزی (۱۰۰۰–۱۸۵۰)

دو شاه و دو وزیر شطرنج جزیرهٔ لوئیسکشفشده در جزیرهٔ لوئیس که مربوط به سدهٔ دوازدهم میلادی است و اکنون درموزه بریتانیا نگهداری میشود.

شطرنج نیشابوری کشفشده درنیشابور، ایران که مربوط به سدهٔ دوازدهم میلادی است و در موزه متروپولیتن نیویورکنگهداری میشود.

شطرنج توسط بازرگانان ایرانی به اروپا رسید.[۳۰] در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی، شطرنج به اروپا و روسیه رسید و به زودی در ژاپن و چین گسترش یافت.[۲۲] در حدود سال ۱۲۰۰ میلادی، شطرنج به اروپای جنوبی رسید و در اواخر سدهٔ پانزدهم تغییراتی در این بازی پدید آمد.[۳۱] مهرهٔ «فِرز» که درزبان پارسی به معنای مشاور مرد شاه (وزیر) است. اما هنگامی که شطرنج وارد اروپا شد، اروپاییان آن را به «ملکه» (Queen) تغییر دادند. در آن زمان، وزیر ضعیفترین مهرهٔ بازی بود و فیل نیز از مهرههای ضعیف بود و این باعث میشد که سرعت بازی بسیار کندتر از سرعت امروزی بازی باشد.[۳۰] این قانون که سرباز در نخستین حرکت خود میتواند دو خانه به جلو حرکت کند نیز در اروپا ساختهشد.[۳۱]

صفحهای از کتاب تکرار عشق و هنر بازی شطرنج.

نخستین کتاب شطرنج توسط فردی به نام «ویسِنت» نوشته شد و در سال ۱۴۹۵ در والنسیا منتشر شد که تقریباً همهٔ موارد شطرنج امروزی را در بر میگرفت. این کتاب تاکنون از بین رفتهاست. قدیمیترین کتاب بهجا مانده دربارهٔ شطرنج امروزی، جریان بازی و قوانین حرکات به نام[۳۲] تکرار عشق و هنر بازی شطرنج[۳۳] توسط «لوئیس رامیرز د لوسنا» نوشتهشد و در سال ۱۶۴۶ یا ۱۴۹۷ در سالامانکا منتشر شد.[۳۲] پس از لوسنا، نویسندگانی ازجمله «پدرو دامینو»، «جیووانی لئوناردو دی بونا»، «گیولیو چزاره پلریو»، «جیاچینو گرکو» و «روی لوپس د سگورا» اشاره کرد.[۳۴]

در سدهٔ هجدهم، فرانسه قدرت شطرنج جهان را به دست گرفت. در آن زمان، «فرانسوا-آندره دانیکن فیلیدور» بهترین بازیکن شطرنج جهان اهل فرانسه بود.[۳۵] فرانسوا آندره ابتدا یک هنرمند برجستهٔ موسیقی بود که موسیقی را بهطور کامل آموزش دیدهبود، اما در هجده سالگی به شطرنج روی آورد.[۳۶] او نوشتههای مهمی دربارهٔ قدرت سرباز و ارزش مهرهها دارد.[۳۵] در آن زمانها، قهوهخانههای پاریس و لندن محل فعالیت بازیکنان شطرنج بود.[۳۷] سلطهٔ فرانسه بر شطرنج در اواسط سدهٔ نوزدهم به پایان رسید.[۳۵]

در اواسط سدهٔ نوزدهم، لندن سلطهٔ خود را بر شطرنج آغاز کرد. این بازی به بازیای برای همهٔ مردم تبدیل شد. باشگاههای شطرنج بنیادگذاری شدند؛ کتابهای مقدماتی دربارهٔ شطرنج منتشر شدند ومجلات و مطبوعات، بخشهای مهمی از نشریهٔ خود را به این بازی اختصاص دادند و بر محبوبیت شطرنج افزوده شد. مردم کشورهایی ازجمله آلمان و مجارستان به این بازی علاقهمند شدند، و باشگاه شطرنج لندن در سال ۱۸۰۷ بنیادگذاری شد. مسابقاتی میان بازیکنان انگلستان و فرانسه و همچنین مسابقات مختلفی میان شهرها انجام شد. برای نمونه، باشگاه شطرنج لندن و باشگاه شطرنجادینبرو برابر هم بازی کردند.[۳۸]

زایش ورزشی (۱۸۵۰–۱۹۴۵)

بازیکنان شطرنج در سدهٔ نوزدهم در استانبول، ترکیه. اثر استانیسلاو چلبوسکی، نقاش لهستانی.

بازی جاویدان میان آدولف آندرسن ولیونل کیسریتسکی در سال ۱۸۵۱.

سربازان ارتش آلمان نازی در فرانسه در سال ۱۹۴۳ در حال بازیکردن شطرنج هستند.

نخستین مسابقات بینالمللی شطرنج توسط هوارد استانتون که خود یک بازیکن شطرنج انگلیسی بود، در سال ۱۸۵۱ برگزار شد.[۳۹] آدولف اندرسن قهرمان این مسابقات شد و در سال ۱۸۵۸، این افتخار را در بازی با پل مورفی از دست داد.[۴۰] او همچنین در بازی جاویدان مقابل لیونل کیِسِریتسکی[۴۱] و در بازی همیشه سبز مقابل جین دافرِسنه[۴۲] بازی کرد.[۴۳]

پل مورفی آمریکایی، نابغهای در شطرنج و قویترین بازیکن شطرنج وقت خود بود. مورفی با دیدن بازیهای انجامشده در خانوادهاش شطرنج را آموخت.[۴۴][۴۵] ویلهلم اشتاینیتس زادهٔ پراگ، بوهم (اکنونجمهوری چک) نخستین قهرمان رسمی شطرنج جهان بود. او بهعنوان بازیکن پیشروِ شطرنج شناخته میشود و از سال ۱۸۸۶ تا ۱۸۹۴ قهرمان جهان بود.[۴۶][۴۷]

در پایان سدهٔ نوزدهم، شماری از مسابقات استاد و مسابقات سالانه برگزار شد.[۴۸] ادعا میشود که عنوان «استادبزرگ» شطرنج به سال ۱۹۱۴ بازمیگردد. در این سال، تزار نیکلای دوم روسیه این عنوان را به پنج فینالیست سن پترزبورگ (لاسکر، کاپابلانکا، آلخین، تاراش و مارشال) اعطا کرد. البته این یک ادعا و موضوعی بحثبرانگیز است.[۴۹] سرانجام، «فیده» در ۲۰ ژوئیهٔ ۱۹۲۴ در پاریس بنیادگذاری شد.[۵۰] مسابقات قهرمانی شطرنججهان زنان در سال ۱۹۲۷ بنیادگذاریشد و در نخستین دورهٔ آن، ورا منشیک اهل انگلستان–چکسلواکی–روسیه قهرمان شد.[۵۱][۵۲] خوزه رائول کاپابلانکا اهل کوبا قهرمان شطرنج جهان از سال ۱۹۲۱ تا ۱۹۲۷ بود.[۵۳][۵۴] الکساندر آلخین زادهٔ مسکو، روسیه جانشین کاپابلانکا شد و از سال ۱۹۲۷ تا ۱۹۴۶ چهار عنوان قهرمانی جهان به دست آورد. او همچنین در مسابقات گوناگون عنوانهای مهمی بهدست آوردهاست.[۵۵][۵۶]

در طول جنگ جهانی دوم، زندانیان آلمانی بیشتر وقت خود را صرف شطرنج میکردند. زندانیان در اردوگاههای آلمان شطرنج را از شمع و چوب میساختند. در طول جنگ جهانی، ستاد مرکزی فیده به آرژانتین منتقلشد. در آن زمان، «آگوستو دِ مورو» (رئیس فدراسیون شطرنج آرژانتین)، رئیس فیده شد.[۵۷]

پس از جنگ جهانی دوم (۱۹۴۵) – تاکنون

پس از مرگ آلخین در سال ۱۹۴۶، شطرنج جهانی دچار هرجومرج شد.[۵۸][۵۹] در سال ۱۹۴۸، فیده رقابت شطرنج جهان را میان پنج نفر برگزار کرد که سرانجام میخائیل بوتوینیک اهل اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی قهرمان این جام شد.[۶۰][۶۱] باتوینیک قهرمانی جهان خود را در قهرمانیهای سالهای ۱۹۵۱ و ۱۹۵۴ حفظ کرد و آن را در سال ۱۹۵۷ در بازی مقابل واسیلی اسمیسلوف از دست داد؛ اما این عنوان را دوباره در مسابقهٔ برگشت در سال ۱۹۵۸ بهدستآورد. او این عنوان را در سال ۱۹۶۰ در بازی مقابل میخائیل تال از دست داد و در سال ۱۹۶۱ در بازی برگشت تال را شکست داد و دوباره عنوان را بهدستآورد. او در سال ۱۹۶۳ این عنوان را در بازی مقابل تیگران پتروسیان از دست داد و فیده مسابقهٔ برگشت را ازآنپس حذف کرد.[۶۰][۶۲]

پتروسیان از سال ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۹ قهرمان جهان بود.[۶۳][۶۴] بوریس اسپاسکی این عنوان را در سال ۱۹۶۹ از چنگ او درآورد.[۶۳][۶۵] بابی فیشر اهل ایالات متحده آمریکا در سال ۱۹۷۲ عنوان قهرمان جهان را از چنگ اسپاسکی درآورد و تبدیل به نخستین بازیکن شطرنج غیر روسی شد که به عنوان قهرمان جهان دستیافت.[۶۶][۶۷]

آناتولی کارپف اهل شوروی، عنوان قهرمان جهان را در سال ۱۹۷۵ از دست فیشر درآورد.[۶۸][۶۹] سرانجام، گری کاسپارف اهل شوروی، که در باکو، آذربایجان زاده شد، عنوان قهرمان جهان را در سال ۱۹۸۵ در ۲۲سالگی از چنگ کارپف درآورد. کاسپاروف سازمان رقیب فیده، شطرنج حرفهای را بنیادگذاری کرد و در سال ۱۹۹۳ قهرمانی جهان را برگزار کرد که در آن نایجل شورت را شکست داد. در همان زمان، فیده مسابقات قهرمانی جهان خود را برگزار کرد که کارپف قهرمان شد. کاسپارف و کارپف هر دو ادعا کردند که قهرمان جهان هستند.[۷۰][۷۱] ولادیمیر کرامنیک روسی در سال ۲۰۰۰ عنوان قهرمانی جهان را از چنگ کاسپاروف درآورد و آن را تا سال ۲۰۰۷ حفظ کرد.[۷۲][۷۳] از سال ۲۰۰۷ تاکنون عنوان قهرمان جهان دست ویسواناتان آناند اهل هند است.[۷۴][۷۵]